Kolejna odsĹona naszego corocznego, statystycznego spojrzenia na sytuacjÄ etyki w polskich szkoĹach moĹźe napawaÄ umiarkowanym optymizmem. Liczba szkĂłĹ, w ktĂłrych prowadzone sÄ lekcje etyki wolno, ale jednak stale roĹnie. NiepokojÄ ca nas od zeszĹorocznego badania tendencja spadku (czyli de facto likwidacji) szkóŠnieco osĹabĹa, a poprawa jakoĹci pracy Departamentu Informacji Ministerstwa Edukacji Narodowej jest wrÄcz zaskakujÄ ca - po raz pierwszy otrzymaliĹmy na nasz wniosek odpowiedĹş w ustawowym terminie 14 dni.
Opracowanie: LNE Region ĹlÄ ski na podstawie danych MEN i Systemu Informacji OĹwiatowej
W roku szkolnym 2012/2013 grupa szkóŠz etykÄ wzrosĹa o 110 placĂłwek, co byÄ moĹźe samo w sobie nie jest zbyt imponujÄ ce, ale gdy pomyĹleÄ jak trudnÄ walkÄ trzeba w niektĂłrych miejscach stoczyÄ, aby zorganizowaÄ zajÄcia z etyki to kaĹźdy, nawet najmniejszy wzrost niewÄ tpliwie cieszy. Liderami wzrostu w tym roku sÄ wojewĂłdztwa mazowieckie (34 nowe placĂłwki) oraz ĹlÄ skie (28), honorowo wspomnieÄ naleĹźy takĹźe dolnoĹlÄ skie i pomorskie (odpowiednio 15 i 14). NajsĹabiej wypadajÄ tradycyjnie wojewĂłdztwa wschodnie, w ktĂłrych Ĺladowa wrÄcz obecnoĹÄ etyki jest jeszcze pogarszana corocznymi spadkami. W najbardziej miarodajnej kategorii czyli udziale procentowym szkóŠz etykÄ wciÄ Ĺź prowadzi wojewĂłdztwo zachodniopomorskie (mimo drobnego spadku), tuĹź za nim plasuje siÄ mazowieckie.
Opracowanie: LNE Region ĹlÄ ski na podstawie danych MEN i Systemu Informacji OĹwiatowej
MajÄ c moĹźliwoĹÄ porĂłwnania danych w okresie dwuletnim, warto spojrzeÄ na przyrost liczby nauczycieli prowadzÄ cych lekcje z etyki w polskich szkoĹach. Od 2010 roku iloĹÄ nauczycieli ulegĹa niemalĹźe podwojeniu i w obecnym roku szkolnym wynosi juĹź 1072 osoby. Z suchych danych ministerialnych trudno jednak oceniÄ wĹaĹciwe kompetencje tych osĂłb. Bardzo moĹźliwe, Ĺźe wciÄ Ĺź spora czÄĹÄ z nich to nauczyciele innych przedmiotĂłw "ubrani" przez dyrekcjÄ w prowadzenie etyki lub, co gorsza, rosnÄ ca rzesza przekwalifikowanych w katolickich uczelniach katechetĂłw, nie mĂłwiÄ c juĹź o róşnego rodzaju osobach duchownych. Tymczasem etyka zasĹuguje na to, by wykĹadali jÄ nauczyciele z gruntownym przygotowaniem filozoficznym pozbawionym wpĹywĂłw jakiejkolwiek religii.
ETYKA W POLSCE 2012
PrzygotowujÄ c siÄ do zbadania aktualnej sytuacji etyki w polskim szkolnictwie postanowiliĹmy, nauczeni zeszĹorocznym doĹwiadczeniem, zrezygnowaÄ z kompilowania danych z poszczegĂłlnych wojewĂłdztw za pomocÄ regionalnych kuratoriĂłw oĹwiaty i skoncentrowaÄ siÄ na zebraniu danych globalnych za pomocÄ Ministerstwa Eduakcji Narodowej. Po jesiennej zmianie kierownictwa, w ministerstwie niewiele siÄ zmieniĹo, przestrzeganie zapisĂłw ustawy o dostÄpie do informacji publicznej jak kulaĹo tak kuleje. Dane, o ktĂłre wystepowaliĹmy w naszym wniosku otrzymaliĹmy z czterotygodniowym opóźnieniem i po kilkukrotnych interwencjach telefonicznych. AktualnÄ sytuacjÄ etyki w polskich szkoĹach przedstawia poniĹźsza tabela.
Opracowanie: LNE Region ĹlÄ ski na podstawie danych MEN i Systemu Informacji OĹwiatowej
AnalizujÄ c otrzymane dane liczbowe naleĹźy stwierdziÄ, Ĺźe w roku szkolnym 2011/2012 liczba szkóŠdeklarujÄ cych prowadzenie zajÄÄ z etyki wzrosĹa w sposĂłb skromny, lecz zauwaĹźalny (porĂłwnujÄ c dane rok do roku przybyĹo okoĹo 150 placĂłwek z etykÄ ). BiorÄ c pod uwagÄ udziaĹ procentowy jest to nadal wynik ĹźenujÄ cy, ale przynajmniej kierunek zmian jest wĹaĹciwy. WĹrĂłd wojewĂłdztw na uwagÄ zasĹuguje utrata palmy pierwszeĹstwa przez tradycyjnie najlepiej reprezentowane wojewĂłdztwo mazowieckie (8,38% szkóŠz etykÄ ) na rzecz prÄĹźnie dziaĹajÄ cego w tym kierunku dotychczasowego wicelidera, wojewĂłdztwo zachodniopomorskie (9,54% szkóŠz etykÄ ). Tylko trzy wojewĂłdztwa zanotowaĹy ubytek szkóŠorganizujÄ cych lekcje etyki, wĹrĂłd nich niechlubnym liderem jest wojewĂłdztwo ĹlÄ skie. Na pytanie o liczbÄ nauczycieli etyki, MEN przytoczyĹo dane o nauczycielach w wymiarze etatĂłw. RĂłwnieĹź w tym przypadku niewiele siÄ zmieniĹo w porĂłwnaniu do naszych szacunkĂłw sprzed roku. PrzeciÄtny etat nauczyciela wykĹadajÄ cego etykÄ waha siÄ od 0,12 do 0,31 etatu (Ĺrednio 0,21) wskazujÄ c, iĹź wymiar godzin to 2/4 lekcje tygodniowo.
Opracowanie: LNE Region ĹlÄ ski na podstawie danych MEN i Systemu Informacji OĹwiatowej
Na koniec przyjrzyjmy siÄ liczbom globalnym i zauwaĹźmy pewnÄ prawidĹowoĹÄ. To prawda, Ĺźe liczba szkóŠz etykÄ wzrosĹa i w skali kraju wynosi (zaledwie) 4,06% ogĂłĹu, jednak z drugiej strony czÄĹÄ tego wyniku jest "zasĹugÄ " dosyÄ smutnego faktu, iĹź w ciÄ gu ostatniego roku w Polsce zniknÄĹo prawie 700 szkĂłĹ. Jest to trend niepokojÄ cy tym bardziej, Ĺźe tak naprawdÄ w pogoni za prostackimi ciÄciami kosztĂłw proces likwidacji szkóŠw Polsce dopiero siÄ rozpoczÄ Ĺ. ObyĹmy w przyszĹoĹci nie doszli do zadowalajÄ cych wynikĂłw takiego jak to badania w gĹĂłwnej mierze dziÄki temu, Ĺźe w ciagu paru lat z naszego krajobrazu "wyparuje" kilka tysiÄcy szkĂłĹ.
ETYKA W POLSCE 2011
RozpoczynajÄ c prace nad projektem Ligi Nauczycieli Etyki, postanowiliĹmy najpierw uzyskaÄ ogĂłlny obraz sytuacji w zakresie prowadzonych zajÄÄ z etyki w poszczegĂłlnych regionach i caĹym kraju. Ambitny plan zakĹadaĹ uzyskanie informacji z wszystkich kuratoriĂłw oĹwiaty, a nastÄpnie ich zestawienie w spĂłjnÄ i logicznÄ caĹoĹÄ.
Niestety, zderzenie z opornÄ i niezdolnÄ do wyjĹcia poza schematy machinÄ biurokratyczno-urzÄdniczÄ nastÄ piĹo bardzo szybko. Odpowiedzi z pierwszych kilku wojewĂłdztw spĹynÄĹy na kilka dni przed terminem zagwarantowanym przez ustawÄ o dostÄpie do informacji publicznej. Wszystkie bazowaĹy na danych zbieranych w Systemie Informacji OĹwiatowej (SIO), bazie danych w ktĂłrej poszczegĂłlne kuratoria zbierajÄ informacje o szkoĹach w swoim regionie i przesyĹajÄ centralnie do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Problem z SIO polegaĹ na tym, Ĺźe co kuratorium to inna metodologia zbierania danych w odpowiedzi na nasze zapytania. SpĹywajÄ ce dane na tyle róşniĹy sie pod tym wzglÄdem od siebie, Ĺźe ich porĂłwnanie staĹo siÄ niemoĹźliwoĹciÄ . NajczÄĹciej do ogĂłlnej liczby szkóŠw regionie brano róşne typy placĂłwek (wĹÄ cznie ze szkoĹami dla dorosĹych) albo zespoĹy szkóŠi pszczegĂłlne szkoĹy z danego zespoĹu liczono oddzielnie sztucznie zwiÄkszajÄ c ogĂłlnÄ sumÄ. Ponadto, co okazaĹo siÄ juĹź później, w poszczegĂłlnych bazach SIO istnieje wiele "szkóŠwidm" czyli takich, ktĂłre zostaĹy zlikwidowane, a nieumiejÄtnoĹÄ lub lenistwo osoby zestawiajÄ cej dane powodowaĹo, Ĺźe i takie szkoĹy byĹy wĹÄ czane do ogĂłlnej liczby zaciemniajÄ c statystykÄ. Szkoda wspominaÄ juĹź o przypadkach kuratoriĂłw, ktĂłre nie potrafiĹy nawet otworzyÄ plikĂłw z bazÄ danych, za ktĂłre sÄ odpowiedzialne.
StanÄĹo w koĹcu na tym, Ĺźe po szczegĂłĹowe informacje statystyczne dla caĹego kraju zwrĂłciliĹmy siÄ do MENu. WstÄpne dane uzyskane z czÄĹci kuratoriĂłw wyglÄ daĹy tragicznie, ale bardziej spĂłjne i zbliĹźone do rzeczywistoĹci dane ministerialne okazaĹy siÄ niewiele lepsze. W skali kraju tylko 3,43% wszystkich szkóŠprowadzi zajÄcia z etyki, co oznacza niewiele ponad 950 szkóŠna 28 tysiÄcy placĂłwek. Gdyby nie wojewĂłdztwa o stosunkowo wysokim wskaĹşniku jak mazowieckie (7,39%), zachodniopomorskie (7,08%), pomorskie (5,19%), dolnoĹlÄ skie (5,02%) czy ĹlÄ skie (4,80%), te wyniki byĹyby jeszcze gorsze. DokĹadnÄ sytuacjÄ w ujÄciu ogĂłlnym przdstawia poniĹźsza tabela.
Opracowanie: LNE Region ĹlÄ ski na podstawie danych MEN i Systemu Informacji OĹwiatowej
Kolejnym wnioskiem nasuwajÄ cym siÄ po lekturze danych jest to, Ĺźe nauczycieli jest zdecydowanie mniej niĹź szkóŠprowadzÄ cych zajÄcia z etyki. Co wiÄcej, liczba nauczycieli przedstawiona w tabeli nie jest najprawdopodobniej liczbÄ unikalnÄ . CzÄĹÄ nauczycieli prowadzi zajÄcia w wiÄkszej liczbie placĂłwek niĹź jedna, a system zlicza suchÄ liczbÄ pedagogĂłw nie zwaĹźajÄ c na to, Ĺźe jest to drugi lub trzeci etat tego samego nauczyciela. Bywa teĹź tak, Ĺźe ujÄci tam sÄ nauczyciele majÄ cy uprawnienia do prowadzenia lekcji etyki (najczÄĹciej jest to ich druga lub trzecia specjalizacja), ale wcale takich zajÄÄ nie prowadzÄ cy. To nastÄpny brak funkcjonalnoĹci i przejrzystoĹci Systemu Informacji OĹwiatowej. Jest ich o wiele wiÄcej.
Bardzo waĹźnÄ informacjÄ , ktĂłrÄ chcieliĹmy uzyskaÄ badajÄ c sytuacjÄ etyki w Polsce jest liczba uczniĂłw uczÄszczajÄ cych na lekcje etyki w poszczegĂłlnych szkoĹach. Okazuje siÄ jednak, Ĺźe w SIO takich danych próşno szukaÄ. Przy prĂłbie uzyskania tej informacji byliĹmy odsyĹani do organĂłw prowadzÄ cych poszczegĂłlne szkoĹy czyli urzÄdĂłw miast i gmin. PrĂłba uzyskania i zestawienia takich danych z kaĹźdego miasta czy gminy w skali caĹego kraju byĹaby zadaniem wrÄcz tytanicznym. Pytanie dlaczego tego rodzaju informacje nie sÄ dostÄpne jako czÄĹÄ powszechnej bazy danych o szkolnictwie jakÄ jest SIO, pozostaje bez odpowiedzi. Ze zwykĹej ciekawoĹci wystÄ piliĹmy z pismem do miasta Katowice o udostÄpnienie szczegĂłĹowej informacji o zajÄciach z etyki w szkoĹach, dla ktĂłrych organem prowadzÄ cym jest urzÄ d miasta. Rozrzut liczby uczÄszczajÄ cych na lekcje etyki jest spory, od 6-7 uczniĂłw w grupach miÄdzyszkolnych do 47 uczniĂłw w 3 grupach miÄdzyklasowych w ramach jednej szkoĹy. Dane z urzÄdu pokazaĹy rĂłwnieĹź kolejny fakt, ktĂłrego moĹźna siÄ byĹo jedynie domyĹlaÄ po analizie baz danych SIO - Ĺredni wymiar zatrudnienia nauczyciela etyki oscyluje w granicach 0,2 etatu (od 0,08 do 0,31), nic dziwnego, Ĺźe nauczyciele szukajÄ dodatkowego zajÄcia w innych szkoĹach. Nie musimy chyba nadmieniaÄ, Ĺźe dane uzyskane od urzÄdu miasta Katowice nie pokrywaĹy siÄ z tym co raportowaĹo ĹlÄ skie Kuratorium OĹwiaty w ramach SIO.
Na koniec przeprowadziliĹmy takĹźe weryfikacjÄ uzyskanych z kuratoriĂłw oĹwiaty wykazĂłw szkóŠprowadzÄ cych zajÄcia z etyki (wg SIO). Weryfikacja opieraĹa siÄ na sprawdzeniu planu lekcji i spisu nauczycieli, ktĂłre wiÄkszoĹÄ szkóŠudostÄpnia na swoich stronach www. JeĹli chodzi o spis nauczycieli to nie zawsze bywaĹ on "na czasie", ale plany lekcji w absolutnej wiÄkszoĹci byĹy aktualne. Po sprawdzeniu tÄ drogÄ blisko 800 szkóŠnajczÄstszym przypadkiem byĹ caĹkowity brak informacji o etyce w danej szkole (brak takich zajÄÄ w aktualnym planie lekcji, brak nauczyciela etyki) - zdarzyĹo siÄ to w blisko 300 szkoĹach (ponad 36% ogĂłĹu). SÄ to szkoĹy, ktĂłre wg Systemu Informacji OĹwiatowej prowadzÄ zajÄcia z etyki. CzyĹźby jednak faktyczny udziaĹ szkóŠz etykÄ byĹ w Polsce jeszcze niĹźszy od podawanego przez MEN? Szkoda teĹź wspominaÄ o takich "kwiatkach" jak przypadki kiedy ksiÄ dz lub katecheta prowadzÄ zajÄcia z etyki (8 zdarzeĹ!). Wiemy o tej zorganizowanej akcji uczelni katolickich i wydziaĹĂłw teologicznych prowadzÄ cych kursy dla katechetĂłw uprawniajÄ ce do prowadzenia zajÄÄ z etyki, to zupeĹnie jak w tym sloganie reklamowym - powinni tego zabroniÄ! Dlatego nie ustaniemy w dÄ Ĺźeniach do upowszechniania lekcji etyki we wszystkich rodzajach szkóŠi to etyki prowadzonej przez merytorycznie i profesjonalnie przygotowanych pedagogĂłw.
